Quê hương của Họ Trần (hệ phái TRẦN HỮU ĐỨC)

________–O—_______

Cảnh Vân là xứ thanh nhàn.

Trên chùa Eo Mén dưới làng An Cư

Dưới sông nhiều lạch nhiều cừ

Một làng hai chợ nhiều người văn minh.

Hương Tiều TRẦN TRỌNG GIẢI.

Trên đây là bốn câu mở đầu của bản “Bài Chòi” do cụ Tú Giải đặt ra để dân làng hò hát mua vui sau những giờ cật lực làm việc đồng áng để mưu sinh hằng ngày.

Không biết có đúng là “nhiều người văn minh” hay không, nhưng làng Cảnh Vân là một làng văn học thuộc thượng bạn huyện Tuy Phước. Thời trước cũng như bây giờ, làng này có nhiều người đậu đạt và có danh vọng trong hàng Tổng, hàng Huyện.

Vào Thượng bán thế kỷ 20 (1915) làng này đã có một gia đình có 2 anh em đậu cùng một khoa thi Hương (khoa Ất Mão 1915). Đây là cố Cử Nhân TRẦN ĐÌNH TÂN và Cố Tú Tài TRẦN TRỌNG GIẢI. Hai vị này là con cụ Tú Tài TRẦN HỮU NHAM (Cụ Tú Cả). Đây là một việc hy hữu trong thời quân chủ nhà Nguyễn.

Theo truyền thuyết và dựa vào ít nhiều cứ liệu thì làng này do một số người phương Bắc theo làn sóng di cư thời các Chúa Nguyễn vào hạ bán thế kỷ 17 vào khai hoang lập ấp ở hữu ngạn sông Hà Thanh, lập ra làng Cảnh Vân. Họ Trần từ đấy sinh sôi nẩy nở. Đến thượng bán thế kỷ 19 (vào khoảng thập niên 1800) thời kỳ Thế tổ Cao Hoàng Đế (Gia Long) họ Trần có vị Tổ Đời thứ 5 là TRẦN HỮU ĐẠO đương kim lý trưởng làng Cảnh Vân, chính ông đã lãnh đạo và điều bác những người đương thời khai phá và mở rộng diện tích canh tác hai xứ Khánh Vân và Đồng Quê để tạo nên hai đồng ruộng phì nhiêu bát ngát. Để tưởng nhớ công ơn đó, dân làng tôn ông làm Tiền Hiền Khai Khẩn. Ông lại là thân sinh của hai cố Tú Tài TRẦN HỮU TRỌNG và TRẦN HỮU GIA.

Làng Cảnh Vân, nay là thôn Cảnh An thuộc xã Phước Thành, huyện Tuy Phước, tỉnh Bình Định, là một làng trù phú, nằm về phía Nam huyện Tuy Phước, cách huyện lỵ khoảng 11 km. Làng này Bắc giáp làng An Trạch, Tây giáp làng Thăng Bình (hai làng này nay là thôn Bình An) và dãy núi Kiều Ngựa, Đông giáp núi An Chà (Sơn Trà) núi Hòn Vung và làng Mỹ Lợi, Nam giáp làng Tăng Vinh (nay là xã Canh Vinh huyện Vân Canh).

Dòng sông Hà Thanh phát nguồn từ vùng núi Vân Canh chảy xuống huyện Tuy Phước (ngang qua làng Cảnh Vân) đến Phước Long chia làm hai nhánh rồi đổ ra Đầm Thị Nại. Đặc biệt là làng An Cư, một làng rất nhỏ chỉ bằng khoảng 1/10 làng Cảnh Vân nằm trong lòng làng Cảnh Vân xích sát hướng Đông Bắc như tròng đỏ trứng gà nằm lệch một phía trong tròng trắng là làng Cảnh Vân vậy. Do đó ngay nay đã sát nhập hai làng Cảnh Vân và An Cư để lập thành thôn Cảnh An.

Khách phương xa vào làng Cảnh Vân, hãy đến Ngã Ba thị trấn Diêu Trì (thuộc huyện Tuy Phước, Bình Định) rồi dọc theo đường Liên tỉnh số 6 đi Vân Canh, cách Diêu Trì khoảng 6 km là đến địa đầu làng Cảnh Vân. Tại đây, về phía tả Liên tỉnh lộ có 3 cụm núi nhỏ tục danh là Núi Thơm. Dưới chân Núi Thơm, cùng về phía tả có ngôi chùa Hương Sơn với cổng ngõ cổ kính ở sát quốc lộ.

Làng Cảnh Vân có đôi thắng cảnh nhưng qua nhiều biến thiên, các thắng cảnh này bị đỗ nát chưa hồi phục lại, hoặc không thể hồi phục được.

Chùa Vân Nam, tên nôm na là chùa Eo Mén nằm ở một thung lũng nhỏ trên lưng chừng núi An Chà. Đây là một ngôi chùa cổ kính rất đẹp, rất nổi tiếng được trùng tu lại năm 1925 (Ất Sữu), Ông Đãi Chiếu Tú Tài TRẦN TRỌNG GIẢI đã họp cùng với mẹ con bà Bá Liên, người Ngọc Thạnh, kẻ góp của, người góp công để tu bổ Phật tự, sửa sang sơn lộ. Khi khánh thành ông Tú Giải có bài thi chữ Hán vịnh cảnh Vân Nam Tự và cũng chính ông tự dịch ra tiếng Việt:

VỊNH VÂN NAM TỰ

Vân Nam sơn tự cảnh thiên thành

Ấn ẩn qui hình địa thượng sanh

Phạm Võ Kỷ kinh phong động dãng

 Liên đài cao quải nguyệt Viên minh

Tố Nga hậu ý bi lưu tích

Minh Viễn tiền công thạch lặc danh

Phật cảnh hỷ kim trùng khí sắc

Thiên thu trường hưởng Pháp chung thinh. 

VỊNH CẢNH CHÙA VÂN NAM

(Tác giả tự dịch)

Thợ trời khéo đúc cảnh chùa non

Đất vẽ hình qui dấu hãy còn

Cửa phạn xưa lòng cơn gió kép

Đài sen nay dọi bóng trăng tròn

Tố Nga lòng thiện bia nên tạc

Minh Viễn công cao đá chẳng mòn

Cửa Phật rày mừng hương khói đượm

Tiếng chuông ngàn thuở gióng boang boang.

 Hương Tiều

Tố Nga: Tên cụ bà Bá Liên ở Ngọc Thạnh

Minh Viễn: Pháp hiệu vị lão đầu tiên ở Chùa Vân Nam

(Ngày nay Chùa “Eo Mén” lại trực thuộc phường Bùi Thị Xuân thành phố Qui Nhơn).

Ngôi Đình làng Cảnh Vân trước đây rất đồ sộ, nguy nga, tọa lạc tại phường Vân Tập.

Chánh điện là một ngôi nhà lá mái cất toàn bằng danh mộc chạm trổ tinh vi để thờ Thành Hoàng bản thôn.

Trước sân có hai con voi bằng vữa đứng chầu ở hai bên. Hai cổng vào xây rất đồ sộ – cổng giữa có đắp “Lưỡng long tranh châu” ở trên nóc và cổng hậu cũng lợp ngói rất kiên cố. Trước cổng chính có trụ cờ xây tam cấp.

Đặc biệt trước Đình có xây hồ Bán Nguyệt. Hồ rất rộng và sâu, nước xanh leo lẻo. Ở bốn miệng cống đưa nước vào hồ có đắp 4 đầu rồng. Ta có thể đứng trên đầu rồng này câu cá dưới hồ. Xung quanh hồ có xây lan can, từng khoảng có xây ghế ngồi. Ngoài ra còn 4 con voi đặt quanh hồ để viên chức và dân làng, vào những buổi mai hoặc buổi chiều rảnh rỗi ngồi hoặc đứng hóng mát dưới hàng thông quanh hồ. Tiếng thông reo vi vút lẫn tiếng xào xạc của cây lá làm xáo động vẻ trầm mặc, yên tỉnh của ngôi đình.

Trong sân Đình và cạnh bờ thành trước, có trồng những hàng cây mai và phượng vỹ. Cứ đến mùa là hoa nở đỏ, vàng, tô điểm cho cảnh trí hùng vỹ của ngôi đền. Cách Đình khoảng 200m về phía trước, cạnh quốc lộ số 6 có xây một Công Môn đồ sộ, trên cổng đề 4 chữ CẢNH VÂN CÔNG MÔN bằng Hán tự.

Đó là chưa kể đến Chùa Mục Đồng, Miếu Đá, Chùa Hương Sơn. Mỗi nơi có một vẽ đẹp riêng đã làm cho làng Cảnh Vân thêm nhiều mỹ cảnh.

Ngày nay, như trên đã nói qua nhiều biến thiên của đất nước, qua bao đổi thay của thời cuộc, Đình Từ, Miếu Võ, Hồ Bán Nguyệt, Công Môn v.v đa số đều hủy hoại không còn vết tích gì. Vào thập niên 1960, có xây lại ngôi Đình bằng ngói kiến trúc rất đơn sơ và thiếu thấm mỹ, không còn là một thắng cảnh của làng nữa. Đáng tiếc thay !!!….